تَبریز

به گزارش یاقوت حموی در «معجم‌البلدان» نام این شهر در زمان دیدار او از این شهر «تِبریز»  گفته می شده است.

مینورسکی خاور شناس نامدار روس بر این باور است که «تِبریز» گویش آذری باستان بوده  است. این گویش برآمده از یکی از  گویش‌های ایرانی جنوب دریای مازندران است. شیوۀ نوشتن این نام این در زبان ارمنی  نمایانگر وابستگی واژه ی «تَوریژ» به «زبان پهلوی شمالی» است. مینورسکی در پایان به این برآیند می رسد  که ریشۀ نام این شهر به زمان‌های بسیار دور تا آغاز  روی کار آمدن خاندان ساسانی یا شاید از روزگار اشکانیان باشد .

مصطفی مؤمنی در دانشنامۀ جهان اسلام، می نویسد: اهالی بومی آذربایجان تبریز را «توری» [چشمه یا رود گرم] می‌خوانده‌اند. 

تا سالهای آغازین سدۀ  چهاردهم خورشیدی نیز روستاییان پیرامون تبریز این شهر را توری می‌ گفته اند. هنوز هم  مردمان «قنبرآباد» در پیرامون تبریز به این شهر توری می‌گویند. در نوشته‌های کهن (برای نمونه در نوشته های ابوالفدا  نام این شهر به گونه ی «تُوریز» آمده و هنوز هم در زبان‌های کردی و تاتی  «توریز» و «تُوْری» گفته می شود.

بسیاری از خاور شناسان نام شهر را دارای ریشه‌یی کهن در پارسی میانه و پارسی باستان و در پیوند با گرما و کنش های گرمایی کوه سهند دانسته اند. بنمایه های ارمنی نام شهر را در سدۀ پنجم یا چهارم زایشی «تورژ» و «تَوْرِش» دانسته‌اند و به فارسی هم تَورز گفته می شده است( آشوریها هنوز هم این شهر را «توروز» می گویند) 

دانشنامۀ بریتانیکا تب ریز را «تپ + ریز» می‌داند، چیزی که انگیزۀ روان شدن گرما می‌شود و شاید به‌ پاس چشمه‌های آب‌گرم پیرامون آن باشد.