بروجرد

«وَروکرد، بَروجرد، یَزدجرد، ویروگرد، پیروزگرد و… بروجرد

شهری که در شمال خاوری خرم آباد جای دارد و امروز «بروجرد» نامیده می شود، از شهرهای باستانی کشورمان است که دیرینگی آن به بیش از هزار سال می رسد، برخی از پژوهندگان دیرینگی آن را تا چهار هزار سال نوشته اند. 

در داستانهای پهلوانی ایران ساختن آن را بفرمان «منوچهر پیشدادی» دانسته اند ولی نویسندۀ «انجمن آرا» برآن است که «بروجرد» را فیروز ساسانی ساخته است .  

گروهی دیگر «ویرو» یکی از شاهزادگان اشکانی را سازندۀ این شهر می دانند. به هر روی، چون این شهر دارای دژی «گِرد» پیرامون خود بوده، واژۀ «گِرد» را در پی آورده و «ویروگرد» شده است. شایان یادآوری است که در گذشته پیرامون شهرها را دیوارهای استوار و بلند می کشیدند  و به آن «بُرز» یا «بُرژ» (به چم بلند) می گفتند. همین واژه از یکسو به سرزمین تازیان رفت و  به ریخت «برج » به ایران بازگشت! و از سوی دیگر به زبان لاتین رفت و به ریخت «بورژ» درآمد. کسانی که درون این دژ می زیستند را «بورژوا» می گفتند که به چم «درون دژ نشین »است (امروز «شهرنشین» گفته می شود) و شهرها را نیز با پسوند «بورگ» که دگرگون شدۀ واژۀ «بُرز» بود نام دادند  مانند: هامبورگ،  استراسبورگ،  نورنبرگ ، پیترزبورگ و… ولی اگر این «بُرز» یا «بُرژ» گِرد بود، به شهری که پیرامون آن گِرد ساخته شده بود پسوند «گِرد» را هم می افزودند، مانند سوسنگِرد، لاسگِرد، بروگِرد، دارابگِرد، راهگِرد و…

این واژه نیز به لاتین رفت و «گراد»  گفته شد و به شهرهایی که دژ پیرامونش «گِرد» بود پسوند «گراد» را افزودند و « استالین گراد» ، «لنین گراد»، پترو گراد و… گفتند. 

به هر روی چون شهری را که «ویرو» ساخت، یک دژ «گِرد» هم پیرامون آن کشید، به آن شهر ویرو « ویروگرد» گفتند .

( بخشی از آن دژ را که تا چند سال پیش برجای مانده بود، ویران کردند، بجای آن با آجر و سیمان، دیواره یی (بازهم گِرد) برپا داشتند.)

در فرهنگ «انجمن آرای ناصری » می خوانیم: 

     هنگامی که خسرو پرویز از استخر رهسپار اسپهان بود ، به سرزمین «بروجرد» که رسید دستور داد تا این شهر را از نو بسازند ، و آن را «پیروزگِرد» نام داد که بتدریج به «بروجرد » دگرگون شد.

بیشینۀ پژوهندگان بر این باورند که نامهای پیشین این شهر « ویروگرد، فیروزگرد، وروگرد Verogerd بوده و در گویش لُری، آن را «وروگرد» گویند، هرچند که به نام همگانی آن «بروجرد» خوانده می شود. به همین انگیزه باور دیگری در بارۀ نام این شهر از سویی گروهی گفته شده است که چون این شهر در بخش «لُرستان» جای دارد و نزدیک به همۀ ماندگاران در آن لُر هستند،  بر این پایه باید به واژۀ «وُروگِرد» که یک واژۀ لُری است ، نگرش بیشتری داشت.  «وُرو» در گویش لُری در کاربرد «بلندشدن» بکار می رود. چنانچه گویند: وُری[= بلندشو] و چون در آن بخش گردبادهای فراوانی در درازای سال روی می دهد ، به این شهر «وُرو گرد» به چم شهری یا دژی که  از آن «گردباد» بر می خیزد می گویند.