ایران ویج
(در اوستا «اَیریَنَ وَئِجَ» یا «اَیریَنَ وَئِجَنگه» به چم«سرزمین ایرانیان» یا «بنگاه و پایگاه بنیادین ایرانیان») نام سرزمینی است که ایرانیان در آغاز در آن می زیستند. چنان که از کاربردهای پی در پی این نام در اوستای نو ( بویژه در فرد کردهای یکم و دوم وندیداد) و پژوهش های بسیاری از دانشوران و ایران شناسان و دستاوردهای باستان شناسی بر می آید، این سرزمین جایی در آسیای میانه، پیرامون خوارزم (خیوه) بوده است.
به نوشته وندیداد (فرگرد ۱، بند ۳) ایران ویج نخستین و بهترین سرزمین از سرزمین های شانزده گانه آفریدۀ اَهورَه مزداست و در برابر آن، اهریمن به پتیارگی خویش، اژدها : دیو آفریده را پدید می آورد و بر جهان چیره می سازد.
بیشتر رویدادهای بنیادی و مهند در اساتیر و دین ایرانیان در ایران ویج و در کنار رودِ «دایتیا» – که در این سرزمین روان است – رُخ می دهند. در وندیداد (فرگرد ۲، بندهای ۲۱ – ۳۱ ) می خوانیم که اَهورَه مزدا و ایزدان مَینُوی از یک سو و جم و مردمان گرانمایه از دگر سو در ایران ویج نامی بر کرانه رود دایتیای نیک انجمنی بر پا می کنند و اَهورَه مزدا، جم را از آمدن زمستانی مرگبار و کشنده می آگاهاند و به ساختن «وَرِجَمکَرد» (پناهگاه مردمان و جانوران) فرمان میدهد.
در بندهشن (بخش ۳۲، بند ۳) گفته شده است که چون زرتشت دین خویش را آورد، نخست در ایران ویج «یَزشنَ» کرد ( آیین ستایش و نیایش برگزار کرد و مدیوماه از او دین پذیرفت.
در آبان یشت (بندهای ۱۸-۱۷) می خوانیم که آفریدگار اَهورَه مزدا در ایران ویج، بر کرانه رود دایتیای
نیک ایزد بانو اَردویسور آناهیتا را می ستاید و بدو آفرین و درود می فرستد و از وی خواستار می شود که زَرتُشت در اندیشه و گفتار و کردار، دینی باشد.
در دیگر بخش های اوستای نو نیز بارها به نام ایران ویج ورود دایتیا بر می خوریم و در یک سخن می توان گفت که نام «ایران ویج» در اوستا و دین و اساتیر ایرانیان، نام ایزدی ترین و ورجاوند ترین جاست.
«کریستن سن» درباره این نام می نویسد: «ایران ویج نام باستانی میهن نخستینِ ایرانیان که در نامه های دینی نامور است، در گذرگاه زمان برای نامیدن جاهای گوناگون ایران بکار رفته است که در آنها دین مزدیسنی در چرخه های گوناگون، مهندترین کانونمندی خود را داشت.»