«هومر آبرامیان»
این نوشتار از یک گفتار تلویزیونی که در سال ۲۰۱۶ به اجرا در آمد پیاده شد
در هفتۀ گذشته دو انگیزۀ همانند، مرا برانگیخت که از این پس تا روزی که زنده ام، همۀ زمان خود را در زمینۀ شناختن و شناساندن بیخ و بن فرهنگ ایرانشهری و آیین های شادی بخش ایرانی هزینه کنم.
نخستین انگیزه یی که مرا به این کار برانگیخت، این بود که شنیدم یکی از برنامه سازان «رادیو سدای آمریکا» در گفتگویی با «عبدالعلی بازرگان» و «دکتر عباس میلانی» از آنها در باره چیستی و چگونگی فرهنگ ایران پرسیده، و عبدالعلی بازرگان به شیوۀ تازی پرستان، همۀ دانش و توانش خود را در خوار شمردن فرهنگ ایران پیشا اسلام بکار برده و کم و بیش از همان جنس سخنان گفته است که پیش از او ابوحامد امام محمد غزالی در بارۀ نوروز و آیین های شادی بخش نوروزی گفت و در کیمیای سعادتش نوشت: «…آنچه در بازارها برای نوروز و سده فروشند مانند سپر وشمشیر چوبین و بوق سفالین در نفس خود حرام نیست، اما در نوروز برای اظهار شعار گبران و زرتشتیان حرام است. نوروز مخالف شرع، و هرچه را برای آن کنند نشاید، بلکه افراط کردن در آراستن بازار و قطایف بسیار کردن [ پوشش ها و پارچه های زیبا آراستن] برای نوروز حرام است… نوروز و سده باید مندرس شود و کسی نام آن نبرد… باید روزه گرفت تا از خوراکهای نوروزی خورده نیاید، محققان گفته اند حتی روزه گرفتن هم در ایام نوروز ذکر نوروز بوده و نباید انجام شود، وبهتر است نام این روز به هیچوجه نبرند… در شب سده چراغ نباید افروخت تا اصلا آتشی نباشد، همچنین جشن سده چنانکه از این جشن نیز نام و نشان نماند…»
سد ها سال پیش از آنکه عبدالعلی بازرگان بخواهد به شیوۀ پدر و پدر بزرگش در خوار شمردن فرهنگ ایران بکوشد، کس دیگری از خاندان او بنام احمد بن حسین همدانی که به (بدیع‌الزمان همدانی) نامور است، نوشت: « جشن نوروز و جشن سده شرک به خدا و کفر است، شرف و بزرگواری در نوروز و مهرگان نیست، دست اندازی به دستورهای خدا است . امید است شمشیر عرب بر پیشانی ایرانی ها فرود آید که چنین بیزاری و ناخشنودی از اسلام را نداشته باشند!..»
سخنان عبدالعلی بازرگان کمابیش از جنس سخنانی بود که آیت الّله علی مشکینی سر پرست مجلس خبر گان ، در برتر شماری سال ماهشیدی به سال خورشیدی در مجلس خبرگان گفت: « نوروز مزخرف و سرشار از کثافت کاری است … تاریخ شمسی چرند است و تاریخ قمری سرشار از رحمت الهی است.. و روز های شریف و هفته های متبرک و ما ههای پر فضیلت همه در هفته ها و ماههای قمری است ولی سال شمسی هیچ ندارد جز همین نوروز کثافت…»
و آیت الله مرتضی مطهری در نکوهش آیینهای نوروزی در سال ۱۳۴۹ خورشید در حسینۀ ارشاد گفت: «… پدران شما خر بودند که آیین های نوروزی را برگزار می کردند، این یک سند حماقت است، شما چرا این سند حماقت را سال به سال تجدید می کنید که ماییم که چنین پدران خری داشته ایم…»
دیر زمانی پیش از آنکه عبدالعلی بازرگان در برون از مرزهای میهن دهان به خوار شمردن فرهنگ ایران بگشاید، علی لاریجانی در درون مرزهای میهن به دانشجویان ایرانی گفت: «ایرانیان پیش از اسلام مردمی وحشی و در کل بیسواد بودند و خود نیز می خواستند که بیسواد بمانند، این اسلام بود که فرهنگ و تمدن به ایران آورد…»
از دیر زمانی پیش از روی کار آمدن دولت اسلامی در نیابوم اهورایی ما، دشمنان فر و فرهنگ ایرانشهری،
بیارمندی بیش از هفتاد هزار مسجد، بیش از هفده هزار امامزاده، و بیارمندی شمار بسیار بزرگی از بنیادها و سازمان ها و انجمن های اسلامی و حسینیه ها و تکیه ها و دیگر کانون های مغز شویی در درون و برون از مرزهای میهن، و از راه سدها رسانۀ دیداری و شنیداری و نوشتاری و رایانه یی، در ویران کردن و خوار شمردن همۀ ارزشهای فرهنگ ایرانشهری می کوشند و از هیچ کوششی در نابود کردن همۀ ماندمانهای نیک، ایران پیشا اسلام دریغ نمی ورزند، آماج این گروه بسیار توانمند این است که نشان دهند ایران با آمدن اسلام توانست سری در میان ملت های بزرگ جهان بر افرازد ، پیش از اسلام در این سر زمین نه فرهنگی در کار بوده است و نه آیین های شهریگری و نا تاریخی که بتوان آن را بخشی از شناسۀ ایرانی شمرد!.. ایران تنها در سایه سار اسلام بود که در کارنامۀ جهان شناخته شد!..
در برابر این سپاه بزرگ ایرانسوز هیچ نیروی کار آمدی دیده نمی شود، نه سازمانی، نه انجمنی، نه یک کانون توانمند دانش افشانی، و نه یک نیروی کارآمد مردمی که بتواند در برابر این سپاه ویرانگر، از ارزشهای فرهنگ ایرانشهری پاسداری، و جوانان و نو جوانان میهن را با بیخ و بن فرهنگ نیاکانشان آشنا بگرداند. انگیزۀ دیگری که مرا به این کار بر انگیخت، سخنی بود که در این از خامۀ یک جوان ایرانی بنام «حامد زمانی» تراوید و در شاهراههای اینترنتی دست بدست گشت و بدست منهم رسید.
پیش از پرداختن به سخنان این جوان، در همین جا شایان یاد آوری می دانم که در میان همۀ مردم جهان، هیچ مردمی را نمی توان یافت که در خود زنی و خود آزاری و خود خوار شماری بپای ما مردم ایران برسند!.. ما ایرانیان در هر زمینه یی اگر با دیگر مردم جهان نتوانیم سر برابری داشته باشیم، برابری کنیم، در خود زنی( از خود زنی فیزیکی بگیرید، تا خود زنی فرهنگی از همۀ مردم جهان سرتریم. اگر در اینگونه زمینه ها به مردم پاداش داده می شد، امروز بیشینۀ مردم ایران یک گردن آویز زرین به نشان خود زنی به گردن داشتند، آنگاه خمی توانستیم به خود ببالیم که گوی پیشتازی در خود زنی و خود خوار شماری را از همۀ مردم جهان ربوده ایم. نمونۀ بسیار برجسته اش همین «حامد زمانی» است.
من این جوان هم میهنم را نه تنها شایستۀ چنین گردن آویز زرین می دانم ، بلکه از او سپاسگزاری می کنم که راه زندگی مرا نیز دگرگون کرد، و با همین نوشته راهی پیش پای من گذاشت که تا پایان زندگی از آن باز نخواهم گشت.
راهی را که از امروز می آغازم، پرداختن به فرهنگ ایران و شناختن و شناساندن این فرهنگ جهان آرا به جوانان میهنم خواهد بود. من از ژرفای دل از «حامد زمانی» سپاسگزار خواهم بود اگر با من در پیوند باشد تا من پاداشی در خور به او پیشکش کنم.
اکنون از پدران و مادران و از همۀ فرهیختگان ایرانی می پرسم: چرا جوانان ما نباید در راستای از خود بیگانگی اینگونه بیاندیشند؟!. ما کدام آموزش درست را به آنان داده ایم؟!. کدام راه درست میهن دوستی را پیش پای آنها نهاده ایم؟! من هرگز نخواهم گفت که حامد زمانی مزدور این و آن است، چرا که هزاران جوان دیگر همانند او را می شناسم که نه میهن فروشند و نه کارگزار دولتهای بیگانه… بزرگترین گرفتاری آنها کم دانشی و یا بی دانشی است، و گناه این بی دانشی، به گردن ماست نه به گردن آنها، ما از ارزشهای میهنی، و از ارزشهای فرهنگ ایرانشهری چه می دانستیم و چه می دانیم که به فرزندان خود بیاموزانیم؟..
این نا آگاهی و بی دانشی ماست که چنین فرزندان بیگانه با خویشتن را بر دامن مام میهن می گذارد.
اگر گله یی در میان هست، باید از من و شما باشد نه از فرزندان بی گناه ما… حامد زمانی می نویسد:
«… اگر کوروش وجود داشته چرا در اشعار فردوسی هیچ اشاره یی به او نشده؟!.»
این پرسشی است که هر جوان دانش پژوه ایرانی می تواند بپرسد، آیا کسی تا کنون به اینگونه پرسشها پاسخی شایان پذیرش داده است؟
می پرسد: چرا روز جهانی کوروش بزرگ در هیچیک از تقویم های سازمان ملل ثبت نشده و مردم جهان روز جهانی کوروش را نمی شناسند؟!.»
پرسش بسیار بجایی است، چند تن از ما پاسخ این پرسش را می دانیم؟!.
می پرسد: اگر کوروش یکتا پرست بود، چرا در منشور حقوق بشر که (منسوب به او میدونن) بارها و بارها مردوک، بت بزرگ بابل رو ستایش کرده و می گوید با یاری او بابل را فتح کرده است؟…»
شما هم میهنان بسیار خوب من، آیا پاسخ این پرسش را می دانید؟… اگر می دانید بسیار سپاسگزار خواهم بود که با من هم در میان بگذارید تا در نشست های آینده، آن را با حامد زمانی و دیگرانی مانند او در میان بگذارم… اگر کوروش یکتا پرست بود، چرا در منشور حقوق بشر بارها و بارها مردوک، بت بزرگ بابل رو ستایش کرده است…
می پرسد: «چرا در تاریخ و ادبیات ایران نامی از کوروش نیست؟ سعدی – حافظ و دیگر شعرا، نامی از کوروش کبیر نبردن؟ مگر شخصیتی قابل ستایش و بزرگی نبوده است؟.. چرا حتی فردوسی که کتابش داستان شاهان است، نامی از کوروش نبرده است؟..»
شما می دانید چرا؟؟؟
« فردوسی که از شاهان و حکومتهای قبل تر از هخامنشیان و بعد تر از آنها نام برده ، یعنی نمی دانسته که کوروش کیه؟!. اگر کوروش در بین ایرانی ها شخصیت معروف و بزرگ و با عظمتی بوده، در تمام ایران شخصی پیدا کنید که نام پدر بزرگ یا یکی از اجدادش کوروش باشه…»
هم میهنانم! به چه نکتۀ باریکی نگاه کرده است این جوان!.. آیا شما کسی را می شناسید که نام پدر بزرگ یا نیای پدر بزرگ او کوروش یا زرتشت بوده باشد، و نام خانوادگی او– کوروش زاده – کوروش تبار – کورشی – کوروش نیا- کورش دوست… زرتشت تبار- زرتشت نژاد… کورش پسند- و جز اینها باشد؟! به راستی چرا؟ در برابر این کاستی، چند تن از دوستان نزدیک خود را می شناسید که نامهایی مانند: خالد[نخستین کسی که با خون ایرانیان آسیاب بکار انداخت و گندم آرد کرد و نان پخت]- اسکندر- اسکندری-اسکندر نژاد – اسکندر نیا- تیمور- تیموری- تیمور خواه- تیمور زاده- هلاکو- هلاکویی- چنگیز – چنگیزی – چنگیز تبار- کلب علی- غلام حسن- غلامحسین- غلامعلی- عبدالعلی… و جز اینها دارند؟!.
می گوید:
تا قبل از محمد رضا پهلوی اسم کوروش شناخته شده نبود و شخصیت کوروش به اندازه یی برای ایرانیان نا شناخته بوده که این نام رو برای پسرانشون انتخاب نکردن!.. بر خلاف سایر اسامی پادشاهان پارسی در میان تمام دوستان و بستگانتون بگردید و شخصی را پیدا کنید که نام یکی از اجدادش کوروش باشه؟!.»
می نویسد: «…آثار امپراتوری روم در سراسر اروپا ، در تمامی جزایر مدیترانه و خاورمیانه و ترکیه وجود داره و ثابت می کنه که روم زمانی امپراتور بر تر جهان بوده، اما آثار دوران کورش که طرفدارانش مدعی هستند بیشترِ آسیا و آفریقا زیر فرمانش بوده در هیچ سرزمینی وجود نداره جز تخت جمشید ایرانمون!.. حتی خرابه یی، ستونی، چیزی که ثابت کنه که این بنا مال دوره کوروشه… چطور می شه شخصیتی اینقدر امپراتوریش بزرگ باشه ولی از تمدنش هیچ اثری در مستعمراتش نباشه؟!.»
از ایرانیاران گرامی خواهش می کنم به واژۀ «مستعمراتش» ژرف بنگرید!.. و بدانید که ایرانیان بویژه در روزگار هخامنشیان استعمارگر بودند، اینکه کوروش را «بنیاد گذار حقوق بشر» دانسته اند سخن یاوه یی بیش نیست، چون کسی که در کار «استعمار» و «استثمار» دیگران باشد نمی تواند به «حقوق مردمان» بیاندیشد، «مردم» نزد او «حقوقی» ندارند که به آن بیاندیشد. «…نکتۀ بعدی اینه که هر چی آثار فارسی الان در بازار هست جدیده و منبعش تاریخ هرودت و نقل گزنفون هستش که خارجی هستند، و بعد اینکه: کشف منشور کوروش، تغییر نام آرامگاه حضرت سلیمان (ع) به آرامگاه کوروش، کشف و ترجمه کتابی به نام تاریخ هرودت همه در یک زمان تقریبا اتفاق افتاده و توسط افراد انگلیس تبار بوده…» خوب شد که این بار گناه اینهمه بد کارگی به گردن اسراییل نیافتاد!
می گوید:
«چطور مقبره یی که قرنها به نام مادر حضرت سلیمان معروف بوده یهو توسط کاشف انگلیسی بعنوان مقبره کوروش اعلام میشه اونم در دوره پهلوی!.. این باستان شناسای باهوش قبلش کجا بودن؟!.» ایکاش این جوان نازنین بما می گفت که آن «کاشف انگلیسی» که بود که گفت آن آرامگاه کوروش است نه آرامگاه مادر سلیمان…
سئوال دیگه اینکه: «طبق الواح هخامنشی اونها به هر کارگر و «برده» به اندازه یی جو می داده اند که از گرسنگی نمیرند و میزان آن ۱۵ «کیلو» در ماه بوده است یعنی روزی نیم کیلو…»
ما از راه نوشته های این جوان به دو سه راز بزرگ تاریخ پی می بریم، نخست اینکه: هخامنشیان در کار برده داری و برده فروشی بودند … دوم اینکه دانستیم هخامنشیان در کار سنجنش وزن از «کیلو گرم» بکار می بردند!..
سوم اینکه دانستیم یک برده می توانست با روزی نیم کیلو جو آنچنان پر توان باشد که سازه های بزرگ و شگفت انگیز مانند تخت جمشید بسازد!.
«…لوحه های هخامنشیان نشان می دهد که دستمزد یک برده برابر با دستمزد یک زن یعنی معادل با ده کیلو جو در ماه بوده است. در نتیجه می توان گفت حقوق زنان هخامنشی با حقوق بردگان برابری می کرده است! زندگی یک کارگر ساده در ایران باستان یک زندگی پر رنج و نیاز بوده است…»
هم میهنانم دانستید که چه دروغ های بزرگی در گوش ما خوانده و به ما گفته بودند که در کار ساختمان تخت جمشید زن و مرد در انجام کارهای همانند دستمزدی برابر می گرفتند؟!
« پس چطوری تاریخ رو تحریف می کنن و طرفداران کوروش ادعا می کنن او به هر خانواده ای به تعداد افرادش گندم می داده تا حدی که همه دارا و سیر بودن»
پس دانستیم که کار کورش این بوده است که میان خانواده ها جو بخش کند، و به زنان به اندازۀ بردگان در ماه ده کیلو جو بدهد…
« این نوشته های عدالت گرانه راجع به کارگران و زنها و این همه جملات رو از کجا و کدوم منبع تاریخی ترجمه می کنن؟ چرا فقط ترجمۀ فارسی شون دست ما می رسه؟! لطف کنن منبع پارسی یا عبری یا یونانی شم ذکر کنن تا ما بریم ببینیم کوروش کی بوده!.
خُب! راست می گوید این جوان، چرا همه می روند به سراغ افلاتون و گزنفون و توماس جفرسون و موزه ها و دانشگاهها و دانشمندان سرزمین های بیگانه، اگر راست می گویند چرا نمی روند سراغ دکتر حسین روا زاده تا هم طب سنتی بیاموزند و هم بدانند که در دوران کوروش چگونه زنان و بردگان با ده کیلو جو زندگی می کردند و تخت جمشید می ساختند!..
چرا اصلا هر وقت اسمی از کوروش برده میشه، پشت سرش انو دقیقا در مقابل اسلام قرار می دن؟!.
خُب!، اینهم پرسش بجایی است!. چرا در برابر آموزه های زرتشت نمی گذارند؟!.
« اینهمه مطلبی که در مورد کوروش ساخته میشه به نظر میرسه که در ابتدا می خواد یک شخص ایرانی رو از هویت و گذشتۀ خودش آگاه کنه، ولی در اصل یه جوری طراحی میشه که ابتدا رگ غیرت ایرانی رو به جوش بیاره و بعد بدون اینکه هیچ ربطی به اعتقاد یک مسلمون داشته باشه میاد اونارو در مقابل هم قرار می ده یعنی به عبارت دیگه، این مدل میتونه کاملا موذیانه، باور خواننده رو به نحوی طراحی و برنامه ریزی کنه که شخص خواننده ایرانی حتما باید یکی از این دو رو انتخاب کنه، یا مسلمون باشه و یا ضد هویت و فرهنگش؟!. یا اینکه اعتقادش رو بزار کنار و بچسبه به تاریخ و هویت، یعنی امکان نداره یک نفر مسلمان باشه و تاریخ کشورش را دوست داشته باشه…«
بباور من، این جوان ایرانی در اینجا اندکی از راستای آماج خود دور افتاد. در بخش های نخستین، همۀ کوشش بر این بود که نشان دهد کسی بنام کورش در تاریخ نبوده است، پس چه نیازی هست که ایرانیان به یک باشندۀ خیالی ببالند و خود را درگیر خیال پردازیهای ناروا کنند!.
در بخش دوم از هخامنشیان سخن به میان کشیده شد که سرزمین ها را «مستعمره» می کردند و به زنان و بردگان خود روزانه نیم کیلو جو می دادند. ولی ما هرچه گشتیم که در شاهنامه و دیوان حافظ، و بوستان و گلستان سعدی، و چهار پاره های خیام، و دیوان شمس تبریزی، و مثنوی معنوی، و شیخ عطار نیشابوری، و دیگران نشانی از هخامنشیان پیدا کنیم، هیچ پیدا نکردیم…
فردوسی هم که از شاهان پیش و شاهان پس از هخامنشیان یاد کرده، هیچ نامی نه از کورش به میان آورده است، نه از داریوش، نه از آریو برزن، نه از یوتاب خواهر آریو برزن، و نه از آرتمیس و نه از خشایارشا !..
دانسته نشد که این جریان مستعمرات کوروش و روزانه نیم کیلو جو به بردگان و زنان از کجای شاهنامه یا دیوان حافظ بدست آمد….
در بخش سوم ناگهان همه چیز رنگ و رخسار دیگر بخود گرفت، دانسته شد که آری کوروش و هخامنشیان بوده اند، بسیار هم خوب و بزرگوار بوده اند، و هر ایرانی باید به آنها ببالد ولی در برابر اسلام رده بندی نکند، می توان هم مسلمان بود و هم به کورش بالید…
سر انجام ما ندانستیم که باید بودن مردی بنام کوروش را در تاریخ ایران بپذیریم یا نپذیریم. اگر داده های تاریخ را باید پذیرفت ولی نه در رو در رویی با اسلام، آنگاه ما نیز خواهیم پرسید: چرا باید تاریخی را پذیرفت که در شاهنامه و دیوان حافظ و رباعیات خیام و مثنوی معنوی نیامده حتی قران و نهج البلاغه هم از آن یاد نکرده اند چرا؟
ولی من هنوز اینهمه را در شمار کم دانشی نویسنده می گذارم نه در شمار بد جنسی و ایران ستیزی. از این رو بر می گردم تا پرسشهای این جوان را یک به یک پاسخی در خور دهم. امیدوارم که جوانانی مانند او پای این برنامه و برنامه های آینده فرهنگستان جهانی کوروش بزرگ بنشینند و اگر پاسخ های مرا شایان پذیرش نداستند با من در میان بگذارند تا با مهر و دوستی گره از کار خود بگشاییم.
می پرسد: اگر کوروش وجود داشته چرا در اشعار فردوسی هیچ اشاره یی به او نشده ؟!.
پاسخ بسیار روشن است، فردوسی کمترین آگاهی از هخامنشیان ندارد. می پرسید چرا؟ می گویم برای اینکه در یورش تازیان همۀ مانداک های نیاکان فرمَند ما به آب و آتش سپرده شدند و از میان رفتند.
من تا کنون بارها و بارها در برنامه های گوناگون خود چه از راه این رسانه و چه از راه دیگر رسانه های پارسی زبان به انگیزه های این نا آگاهی فردوسی بزرگ از هخامنشیان، حتی از اشکانیان اشاره کرده ام، امروز نا گزیرم که یکبار دیگر اشاره ای گذرا به این رخداد بسیار بد شگون اشاره کنم تا جوانان میهنم بدانند چرا نام کورش و داریوش و آریو برزن و آرتمیس و دیگران در شاهنامه نیامده.
از زنده یاد دکتر عبدالحسین زرین کوب بیاغازیم که در رویۀ ۱۱۵ از نبیگ بسیار ارزشمندی بنام «دو قرن سکوت» می نویسد: «…آنچه از تامل در تاریخ بر می آید این است که عربان هم از آغاز حال شاید برای آن که از آسیب زبان ایرانیان در امان بمانند و آن را چون حربۀ تیزی در دست مغلوبان خویش نبینند در صدد بر آمدند زبان ها و لهجه های رایج در ایران را از میان ببرند. آخر این بیم هم بود که همین زبانها خلقی را بر آنها بشوراند و مُلک و حکومت را در بلاد دور افتادۀ ایران به خطر اندازد . بهمین سبب هر جا که در شهرهای ایران به خط و زبان و کتاب و کتابخانه بر خوردند با آنها سخت به مخالفت بر خاستند… نوشته اند که وقتی قُتَیبه بن مُسلِم سردار اسلام، بار دوم به خوارزم رفت و آن را باز گشود هر کس را که خط خوارزمی می نوشت و از تاریخ و علوم و اخبار گذشته آگاهی داشت از دم تیغ بیدریغ در امان نمی گذاشت و هیربَدان قوم را یکسر هلاک نمود و کتابهایشان همه بسوزانید و تباه کرد تا آنکه مردم رفته رفته اُمی ماندند و از خط و کتاب بی بهره گشتند و اخبار آنها فراموش شد و از میان برفت . این واقعه نشان می دهد که اعراب زبان و خط مردم ایران را به مثابه حربه یی تلقی می کرده اند که اگر در دست مغلوبی باشد ممکن است بدان با غالب در آویزد و به ستیزه و پیکار بر خیزد. از اینرو شگفت نیست که در همه شهر ها، برای از میان بردن زبان و خط و فرهنگ ایران به جد کوششی کرده باشند. شاید بهانه دیگری که عرب برای مبارزه با زبان و خط ایران داشت این نکته بود که خط و زبان مجوس را مانع نشر و رواج قران می شمرد…»
در بخش دیگری زیر نام ( کتاب سوزی ) می نویسد: « بدین گونه شک نیست که در هجوم تازیان بسیاری از کتابها و کتابخانۀ ایران دستخوش آسیب فنا گشته است. این دعوی را از تاریخ ها میتوان حُجت آورد و قرائن بسیار نیز از خارج آن را تایید میکنند. با اینهمه بعضی از اهل تحقیق در این باب تردید دارند!. این تردید چه لازم است!.. برای عرب که جز با کلام الله هیچ سخن را قدر نمی دانست، کتابهایی که از آن مجوس بود و البته نزد وی دست کم مایه ضلال بود چه فایده داشت که به حفظ آنها عنایت کند؟ در آیین مسلمانانِ آن روزگار آشنایی با خط و کتابت بسیار نادر بود و پیداست که چنین قومی تا چه حد می توانست به کتاب و کتابخانه علاقه داشته باشد. تمام شواهد نشان می دهند که عرب از کتابهایی نظیر آنچه امروز از ادب پهلوی باقی مانده است فایده یی نمی برده است. در این صورت جای شک نیست که در آنگونه کتابها به دیده حرمت و تکریم نمی دیده است… نام بسیاری از کتابهای عهد ساسانی در کتابها مانده است که نام و نشانی از خود آنها باقی نیست. حتی ترجمه های آنها نیز که در اوایل عهد عباسی شده است از میان رفته است. پیداست که محیط مسلمانی برای وجود و بقای چنین کتابها مناسب نبوده است و سبب نابودی آن کتابها نیز همین است. باری از همه قرائن پیداست که در حمله عرب بسیاری از کتابهای ایرانیان از میان رفته است…»
جوانان خوب میهنم، اکنون دانستید چرا نام کورش و داریوش و خشایار شا و آرتمیس و آریو برزن و دیگر بزرگان خاندان هخامنشی، و بسیاری از شهریاران دورۀ اشکانی هم در شاهنامه نیست؟!.
ابن خلدون در (مقدمه) چاپ مصر رویه ۲۸۵ می نویسد: «وقتی سعد ابی وقاص بر مدائن دست یافت در آنجا کتابهای بسیار دید. نامه به عمر ابن خطاب نوشت و در باب این کتابها دستوری خواست. عمر در پاسخ نوشت که آن همه را به آب افکن که اگر آنچه در آن کتابها راهنمایی است، الله برای ما قران را فرستاده است که از آنها راه نماینده تر است و اگر در آن کتابها جز مایه گمراهی نیست الله ما را از شر آنها در امان داشته است! از این سبب آن همه کتابها را در آب یا در آتش افکندند و از میان بردند…»
کورت فریشلر در نبیگی بنام «امام حسین و ایران» برگردان ذبیح الله منصوری می نویسد:
«اعراب مسلمان طوری نسبت به کتاب بدون علاقه بودند که چند کتابخانه بزرگ آن زمان را بعد از غلبه بر کشورهایی که کتابخانه در آنجا بود سوزاندند…»
دکتر علی میرفطرس می نویسد: «… در عرصۀ فلسفه و علوم نیز ایران، پیش از حمله اعراب از مراکز مهم فرهنگ و تمدن جهانی بشمار می رفت. در این دوره دانش طب-ریاضیات – نجوم – فلسفه و هنر موسیقی رواج داشت. بسته شدن مدرسۀ آتن و مهاجرت عده یی از فلاسفه یونان به ایران و بویژه ترجمه آثار فلاسفه و دانشمندان یونانی به پهلوی باعث غنای فرهنگی و علمی جامعه شده بود. دانشگاه گُندی شاپور یکی از مراکز علمی آن زمان بود که بخاطر تجمع معروفترین و بزرگترین فلاسفه – اطبا – و دانشمندان ایرانی و خارجی، دارای اهمیت علمی بسیار بود. در این دوران قبایل عرب از فرهنگ نازلی بر خوردار بودند و به خط و کتابت و علم و دانش آشنایی نداشتند. شرایط سخت اقتصادی و علاقه اعراب به زندگی قبیله یی فرصتی برای رشد و پرورش اندیشه ها باقی نمی گذاشت. بعد از اسلام نیز نوعی ممنوعیت و تعصب مذهبی باعث شد تا اعراب مسلمان هیچ چیز – بجز قران را لایق خواندن ندانند. اعتقاد به اینکه: «قران ناسخ همۀ کُتُب، و اسلام ناسخ همۀ ادیان و اندیشه هاست، و « هیچ دانشی نیست که در قران نباشد» باعث شد تا اعراب مسلمان به آثار علمی و ذخایر فرهنگی سایر ملتها بدیده حقارت و دشمنی بنگرند، با چنین خصلت قبیله یی و احساس و اندیشه یی بود که اعراب مسلمان پس از حمله و اشغال کشورهای متمدن (مانند ایران و مصر) بی درنگ به نابود کردن ذخایر علمی و فرهنگی ملل مغلوب پرداختند آنچنانکه در حمله به مصر کتابخانه ها را به آتش کشیدند و محصول تمدن و فرهنگ چند هزار سالۀ این ملت باستانی را به «تون» حمام ها افکندند به طوریکه مدت شش ماه حمامهای مصری از سوختن این کتابها گرم می شد . یاقوت حَمَوی سیاح عرب – تعداد حمامهای مصر در این زمان را چهار هزار ذکر کرده است که می توان از این رقم به کثرت کتابهای سوخته شده پی برد. در حمله به ایران نیز اعراب مسلمان از همین «سیاست آتش » استفاده کردند به طوریکه کتابخانه های ری و گُندی شاپور را به آتش کشیدند زیرا عمر نیز معتقد بود که:(با وجود قران مسلمین را به هیچ کتاب دیگری احتیاج نیست…)
برای آگاهی بیشتر در همین زمینه نگاه کنید به: تاریخ علوم عقلی در تمدن اسلامی ذبیح الله صفا پوشینه یکم رویه ۳۳ – تاریخ تمدن اسلام نوشتۀ جرجی زیدان پوشینه سوم رویه های ۴۳۴ و پس از آن – فرهنگ ایرانی پیش از اسلام، نوشتۀ محمد محمدی رویه های ۳۹ و ۶۴ و حلاج نوشتۀ دکتر علی میر فطرس…
زنده یاد مرتضی راوندی در همین زمینه در رویۀ پنجاهم از پوشنه دوم تاریخ اجتماعی ایران می نویسد: «تصرف پایتخت ساسانیان و ویران شدن آن بدست تازیان تاثیر شدیدی در مردم ایران کرد… یکی از آثار شوم و بسیار زیان بخش حمله اعراب مسلمان به ایران محو آثار علمی و ادبی این مرز و بوم بود اعراب جاهل کلیه کتب علمی و ادبی را بعنوان آثار و یادگارهای کفر و زندقه از بین بردند، سعد وقاص پس از تسخیر فارس و فتح مدائن و دست یافتن به کتابخانه ها و منابع فرهنگی ایران از عمر خلیفه وقت کسب تکلیف نمود و وی نوشت کتابها را در آب بریزید زیرا اگر در آنها راهنمایی باشد با هدایت الله از آنها بی نیازیم و اگر متضمن گمراهی است وجود آنها لازم نیست کتاب الله برای ما کافی است. پس از وصول این دستور، سعد وقاص و دیگران حاصل سدها سال مطالعه و تحقیق ملل شرق نزدیک را به دست آب و آتش سپردند. و بگفتۀ استاد همایی «همان کاری را که قبل از اسلام اسکندر با کتابخانه استخر، و عمروعاص با کتابخانه اسکندریه و هلاکو با دارلعلم بغداد کردند، سعد ابی وقاص با کتابخانه های ایران کرد» .
دکتر علی میر فطرس در رویۀ ۲۷ از نوشتار بسیار ارزشمندی بنام «ملاحظاتی در تاریخ ایران» می نویسد: «با چنان خصلت قبیله یی و تعصب اسلامی بود که مثلا قُتَیبه بن مسلم باهلی (سردار اسلام) برای مسلمان سازی مردم خراسان و خوارزم، ضمن قتل عام مردم و ویرانی شهرهای این مناطق (بسال ۹۰ هجری) مورخین – متفکرین و دانشمندان این نواحی را بکلی فانی و معدوم الاثر کرد و بسیاری را به شهرهای دوردست تبعید نمود و آثار و رسالات آنان را بسوخت آنچنانکه اخبار و اوضاع ایشان مخفی و مستور بماند… و اهل خوارزم اُمی[بیسواد] ماندند و در اموری که مورد نیاز آنان بود تنها به محفوظات خود استناد کردند…»
و در رویه ۳۳ از همان ملاحظاتی در تاریخ ایران می نویسد: در سال ۴۴۴ هجری کتابخانه معروف شمس الدین ابوالمظفر گیلکی در شهر طبس توسط مسلمانان غارت گردید و در آتش بسوخت . کتابخانه شهر شاپور (فارس) نیز در همان سالها توسط مسلمانان متعصب غارت شد بطوریکه ده هزار و چهارسد جلد کتاب خطی در آتش سوخت و از میان رفت…
دکتر تورج دریایی استاد کرسی ایران باستان در دانشگاه ارواین در کالیفرنیا، می نویسد: «اعراب مسلمان در خوارزم کتابهای مغان را سوزاندند که کار عجیب و نامعمولی بود. فقدان کتابهای باستانی به زبان پهلوی به دلیل تغییر زبان علمی رایج در ایران، پس از حمله اعراب، و بلا استفاده ماندن کتابهای نوشته شده به زبان پهلوی است…»
پایان بخش یکم