گسستن از خودی و یاری خواستن از بیگانه
«فیروز فیروزنیا»

از بنیاد بی کرانه خرد و حکمتی که فردوسی برافراشته و در هر گوشه آن چراغی از عبرت بر افروخته است میتوان و می باید درس ها آموخت و نورهای تجربه بر گرفت و در پرتو آن راه ها را از چاه ها باز شناخت . رودکی گفت:
مرد خردمند هنر پیشه را
عمر دو بایست در این روزگار
تا به یکی تجربه اندوختن
در دگری تجربه بستن بکار
گر چه آرزوی عمر دوباره آرزویی محال است، ولی بکار بستن آزمون دیگران و پند گرفتن از اشتباه پیشینیان ، نه محال است و نه بی سود. سود جستن از تجربه پیشینیان همان عمر دوباره است. درک درست پبآمد تصمیم ها و عملکرد های گذشتگان می تواند و باید سببی شود که نسل امروز به همان دام ها که بر سر راه نسل پیش بود در نیافتد. جنبه عبرت آموز تاریخ و داستان های ملٌی هم همین است. یکی از بیشمار سودها که در خواندن و فهم شاهنامه هست هم همین است. حکیم توس خود در باره شاهنامه می فرماید:
تو این را دروغ و فسانه مدان
به یک سان روش در زمانه مدان
ازو هرچه اندر خورد با خرد
وگر بر ره رمز معنی برد
این همان برداشت خردمندانه از رمز و راز داستان های شاهنامه، همان عمر دوباره، همان بکار بستن اندوخته های تجربی عمر پیشین است. انسان خردمند، بیش از یک بار اشتباه نمی کند. تکرار همان اشتباه نشانه گولی و بی خردی است. ملٌت ها هم همین حکم را دارند. ملٌتی که از استوره ها و از تاریخ خود پند نگیرد سزاوار پادافرهی سنگین تر از پیشینیان خود است. این ضرب المثل ” بار اوٌل که فریبم دادی، شرم بر تو باد. امٌا شرم و سد شرم بر من که بار دوٌم فریبت را خوردم” گفته یی بس خردمندانه است .
یکی از بی شمار پندها و عبرت ها که از شاهنامه می توان و باید آموخت، پیآمد های شوم تصمیم های شتاب زده یی است که بدون شناخت و بررسی پیآمدها، بدون برنامه روشن و نقشه راه ، بدون داشتن درک روشن و دقیق از در خواست ها، بدون داشتن میثاقی مورد قبول عام گواه بر آن در خواست ها، و بدون در نگر گرفتن ضمانت اجرایی، از سوی گروهی از رهبران جامعه – چه بسا با حسن نیٌت و به امید رهایی از شرٌی مسلٌط _ گرفته شده است . در آن بخش از شاهنامه که از دوران جمشید سخن میرود، با چنین رویدادی روبروییم و پیآمدهای شوم آن را هم در دوران هزار ساله سلطه ضحٌاک می بینیم.
به روایت شاهنامه، جمشید چهارمین فرمان روای پیشدادی است. پیش از او سه تن بوده اند.
نخست کیومرس است و در سی سال دوران اوست که انسان غار نشین گام های نخست را در جهت گرد آمدن در واحدی بزرگتر از خانواده بلافصل خود بر میدارد، و با گرد هم آمدن خانواده ها جامعه ای دودمانی را می سازد. برای اداره این جامعه و تنظیم روابط افراد درون آن است که جامعه به اداره کننده یی نیاز پیدا میکند و کیومرس کدخدا میشود :
کیومرس شد بر جهان کدخدای
نخستین به کوه اندرون ساخت جای
سر تخت و بختش بر آمد ز کوه
پلنگینه پوشید خود با گروه
از او اندر آمد همی پرورش
که پوشیدنی نو بد و نو، خورش
دد و دام و هر جانور کش بدید
ز گیتی به نزدیک او آرمید
درگیری میان این جامعه نو بنیاد و جامعه دیگری که در همسایگی آن با ضوابطی دیگر شکل گرفته است و به برتری این یک گردن نمی گزارد، به کشته شدن سیامک فرزند کیومرس می انجامد و کدخدا و همه دودمان را به سوگ و افسرده کامی می کشاند.
دو دیگر، هوشنگ – پسر سیامک و نوۀ کیومرس است که پیش از فرمانروایی، همراه نیا – که جانی تازه گرفته است – انتقام قتل پدر را می گیرد و جامعه مجاور را به فرمان برداری مجبور میکند و طی چهل سال فرمان روایی اوست که آهن کشف و استخراج می شود، پایه های بُنیادی کشاورزی و دامداری گذاشته می شود، دشت نشینی و تنوع خوردنی ها آغاز میگردد.
سه دیگر، تهمورث دیو بند است: دستگاه فرمان روایی او گسترده تر است. کنار او وزیر و مشاوری خردمند و پاک دل و پاک رای هست که اورا به نیکی رهنمون است. در دوران تهمورث ریسندگی پشم و موی، بافت جامه و فرش، تربیت حیوانات شکاری و خانگی انجام میگیرد و در پایان هم با پیروزی بر دیوان شورشی و با بخشیدن جانشان ، از ایشان نوشتن می آموزد.
پسر بد مر او را یکی هوشمند
گرانمایه تهمورث دیو بند
بیامد به تخت پدر بر نشست
به شاهی کمر بر میان بر ببست
سی سال دوران حکمرانی تهمورس در واقع صرف تحکیم پایه ها و گسترش نهادهایی می شود که طی هفتاد سال پیش از او پی ریزی شده است. در پایان عمر، تهمورس کشور/ جامعه یی را به فرزندش جمشید می سپارد که در سیر تکاملی خود بس پیشرفته است، بر بسیاری از موانع و منابع طبیعی مسلط است. به دانش نوشتن که مرز میان گم نامی یا ماندگاری در تاریخ و سرمایه تمدن است دست یافته است . جامعه یی شاد و برومند، توانمند و کارآمد که در راه پیشرفت است و آماده گزار به مراحل بالاتر.
جمشید این جامعه را از پدر تحویل میگیرد:
گرانمایه جمشید فرزند او
کمر بست یکدل پر از پند او
کمر بست با فرٌ شاهنشهی
جهان گشت سر تا سر او را رهی
زمانه بر آسود از داوری
به فرمان او: دیو و مرغ و پری
منم گفت با فرٌه ایزدی
هَمَم شهریاری و هم موبدی
و پنجاه سال نخست فرمانروایی خود را صرف ساختن جنگ افزار میکند تا بتواند از جامعه نوبنیاد، در برابر بیابان گردان متجاوز دفاع کند:
نخست آلت جنگ را دست برد
در نام جستن به گردان سپرد
به فرٌ کیی نرم کرد آهنا
چو خود و زره کرد و چون جوشنا
چو خفتان و تیغ و چو برگستوان
همه کرد پیدا به روشن روان
بدین اندرون سال پنجاه رنج
ببرد و ازین چند بنهاد گنج
و پنجاه سال دوٌم را
دگر پنجه اندیشه جامه کرد
که پوشند هنگام ننگ و نبرد
بیاموختشان رشتن و تافتن
به تار اندرون پود را بافتن
چو شد بافته، شستن و دوختن
گرفتند ازو یکسر آموختن
و سومٌین پنجاه سال را صرف سامان دادن به این جامعۀ نوبنیاد، ایجاد سامانه های اجتماعی بایسته برای اداره این جامعه و تفکیک وظیفه هر گروه می کند:
چو این کرده شد ساز دیگر نهاد
زمانه بدو شاد و او نیز شاد
ز هر انجمن پیشه ور گرد کرد
بدین اندرون نیز پنجاه خورد
گروهی که آتوریان خوانی اش
به رسم پرستندگان دانی اش
جدا کردشان از میان گروه
پرستنده را جایگه کرد کوه
صفی بر دگر دست بنشاندند
همی نام نیساریان خواندند
کجا شیر مردان جنگ آورند
فروزنده لشکر و کشورند
بسودی سه دیگر گره را شناس
کجا نیست از کس بر ایشان سپاس
بکارند و ورزند و خود بدروند
به گاه خورش سر زنش نشنوند
ز فرمان تن آزاده و ژنده پوش
ز آواز بیغاره آسوده گوش
چهارم که خوانند اهنوخوشی
همه دست ورزان ابا سر کشی
کجا کارشان همگنان پیشه بود
روانشان همیشه پر اندیشه بود
پنجاه سال بعد صرف تثبیت این طبقات اجتماع میشود:
بدین اندرون سال پنجاه نیز
بخورد و بورزید و بخشید چیز
ازین هریکی را یکی پایگاه
سزاوار بگزید و بنمود راه
که تا هرکس اندازه خویش را
ببیند، بداند کم و بیش را
از آن پس نوبت شهر نشینی، ساخت و ساز، علم و صنعت است
بفرمود پس دیو ناپاک را
به آب اندر آمیختن خاک را
به سنگ و به گچ، دیو دیوار کرد
نخست از برش هندسی کار کرد
جو گرمابه و کاخ های بلند
چو ایوان که باشد پناه گزند
ز خارا گهر جست یک روزگار
همی کرد ازو روشنی خواستار
به چنگ آمدش چند گونه گهر
چو یاقوت و بیجاده و سیم و زر
دگر بوی های خوش آورد باز
که دارند مردم به بویش نیاز
پزشکی و درمان هر دردمند
در تندرستی و راه گزند
گذر کرد زان پس به کشتی بر آب
ز کشور به کشور گرفتی شتاب
چنین سال پنجه برنجید نیز
ندید از هنر بر خرد بسته چیز
پس از این دویست یا دویست و پنجاه سال تلاش و سازندگی است که نوبت کامرانی ، آسودن، و شادخواری میرسد:
همه کردنی ها چو آمد به جای
ز جای مهی برتر آورد پای
به فرٌ کیانی یکی تخت ساخت
چه مایه بدو گوهر اندر نشاخت
که چون خواستی دیو برداشتی
ز هامون به گردون بر افراشتی
چو خورشید تابان میان هوا
نشسته بر آن شاه فرمانروا
جهان انجمن شد بر تخت او
شگفتی فرومانده از بخت او
به جمشید بر گوهر افشاندند
مر آن روز را روز نو خواندند
سر سال نو، هرمز فرودین
بر آسوده از رنج روی زمین
بزرگان به شادی بیاراستند
می و جام و رامشگران خواستند
و این سر آغاز یک دوران سیسد ساله زندگی بهشت آساست:
چنین سال سیسد همی رفت کار
ندیدند مرگ اندر آن روزگار
ز رنج و ز بدشان نبد آگهی
میان بسته دیوان بسان رهی
به فرمان مردم نهاده دو گوش
ز رامش جهان پر ز آوای نوش
چنین تا بر آمد بر این روزگار
ندیدند جز خوبی از کردگار
جهان سر به سر گشت او را رهی
نشسته جهاندار با فرٌهی
این دوران دراز آسودگی، گنج بی رنج و شادکامی و شادخواری، موجب غفلت و خود بزرگ انگاری جمشید می شود:
یکایک به تخت مهی بنگرید
به گیتی جز از خویشتن را ندید
منی کرد آن شاه یزدان شناس
ز یزدان بپیچید و شد نا سپاس
جمشید برای تحکیم پایه های قدرت مطلقه خود، نخست از سران سپاه آغاز میکند :
گران مایگان را ز لشکر بخواند
چه مایه سخن پیش ایشان براند
و پس از اطمینان از وفاداری سپاه ، به سراغ بزرگان کشور میرود:
چنین گفت با سالخورده مهان
که جز خویشتن را ندانم جهان
جهان را به خوبی من آراستم
چنان است گیتی که من خواستم
خور و خواب و آرامتان از من است
همان کوشش و کامتان از من است
گر ایدون که دانید من کردم این
مرا خواند باید جهان آفرین
و این بزرگان که می باید به جمشید راه را از چاه نشان بدهند و با اعتراض به او، از افتادن او در سراشیب سقوط و پیش آمدن فاجعه یی عظیم تر برای کشور جلو گیری کنند، به ترس از جان و آب و گاو خود در ظاهر سکوت میکنند و به این خود کامی گردن می نهند:
همه موبدان سر فکنده نگون
چرا، کس نیارست گفتن ، نه چون
ولی طبیعی است که این بزرگان که اکنون ثروت (خور و کوشش و کام ) و امنیت ( خواب و آرام ) خود را در خطر می بینند – چون همان که داده است می تواند باز پس گیرد- آرام نخواهند نشست:
چو این گفته شد ، فرٌ یزدان از اوی
بگشت و جهان شد پر از گفتگوی…
از آن پس بر آمد از ایران خروش
پدید آمد از هر سویی جنگ و جوش
بزرگان لشکر و کشور که در ظاهر به ادٌعای جمشید گردن سپرده اند از او روی بر می تابند :
سیه گشت رخشنده روز سپید
گسستند پیوند از جمٌشید
این گسستن سران سپاه و کشور از جمشید موجب تباهی روزگار او میشود و جمشید هم به جای آنکه به خود بیاید ، به کژ رفتاری و کارها و تصمیم های نا بخردانه خود می افزاید:
بر او تیره شد فرٌه ایزدی
به کژٌی گرایید و نا بخردی
به جمشید بر تیره گون گشت روز
همی کاست آن فرٌ گیتی فروز
در نتیجه:
پدید آمد از هر سویی خسروی
یکی نامجویی ز هر پهلوی
سپه کرده و جنگ را ساخته
دل از مهر جمشید پرداخته
در این آشفتگی و درهم ریختگی اوضاع کشور ، که از هر گوشه یی سری به سرکشی بر خاسته و خطر جنگ داخلی و تجزیه کشور در میان است، سران و سواران ایران به جستجوی شاهی برای کشور بر می خیزند و در اقدامی شتابزده، نسنجیده ، بدون شناخت طرف مقابل، بدون داشتن فهمی درست از آنچه می خواهند، بدون سنجیدن پیآمد ها و فقط به دلیل شنیده ها به سوی کسی روی می آورند که “مهتری پر هول ” است:
یکایک ز ایران بر آمد سپاه
سوی تازیان بر گرفتند راه
شنودند کانجا یکی مهتر است
پر از هول شاه اژدها پیکر است
این فرمانروای جدیدی که هول انگیز و اژدها فش است و به دعوت و یاری سران و سرداران ایران بر تخت کیانی می نشیند و از آنرو عنوان کی خواهد داشت، کیست؟ او فرزند نا پاک و ابلیس خوی امیر دشت سواران نیزه گزار است:
یکی مرد بود اندر آن روزگار
ز دشت سواران نیزه گزار
پسر بد مر این پاکدل را یکی
کش از مهر بهره نبود اندکی
جهانجوی را نام صحٌاک بود
دلیر و سبکسار و ناپاک بود
بر جسته ترین صفات این گزیده سواران ایران این هاست: در سرشت او ذرٌه یی مهر و عاطفه نیست، جهانجوی است در همه ابعاد معانی آن- هم خواستار تسلٌط بی قید و شرط بر همه جهان است و هم درپی بر خورداری از همه نعمت های جهان برای ارضای نیازهای شیطانی خود. و در این راه هم حدٌ و مرزی نمی شناسد و از دوستی با ابلیس هم ابا ندارد:
چنان بد که ابلیس روزی پگاه
بیامد بسان یکی نیک خواه
دل مهتر از راه نیکی ببرد
جوان گوش گفتار اورا سپرد
سر مرد تازی به دام آورید
چنان شد که فرمان او بر گزید
دلیری او از سبکسری و ناپاک زادگی است ، تا آنجا که به فریب و دستیاری ابلیس در خون پدر شریک می شود:
چنین بد گهر شوخ فرزند او
بگشت از ره داد و پیوند او
به خون پدر گشت همداستان
ز دانا شنیدم من این داستان
که فرزند بد گر شود نرٌه شیر
به خون پدر هم نباشد دلیر
مگر در نهانش سخن دیگر است
پژوهنده را راز با مادر است
و این ناپاک زاده فرومایه با همداستانی با ابلیس در کشتن پدر، به جای او می نشیند
فرومایه ضحٌاک بیداد گر
بدین چاره بگرفت جای پدر
به سر بر نهاد افسر تازیان
بر ایشان ببخشید سود و زیان
از این پس است که ترفند های ابلیس برای در اختیار گرفتن کامل ضحٌاک ادامه می یابد:
چو ابلیس پیوسته دید آن سخن
یکی بند بد را نو افکند بن
بدو گفت گر سوی من تافتی
ز گیتی همه کام دل یافتی
جهان سر به سر پادشاهی تراست
دد و مردم و مرغ و ماهی تراست
در آغاز برای نهادینه کردن خوی خونخواری و درٌندگی در او، به صورت جوانی خورشگر به خدمت او در می آید و:
ز هر گوشت از مرغ و از چارپای
خورشگر بیاورد یک یک به جای
به خونش بپرورد بر سان شیر
یدان تا کند پادشا را دلیر…
سخن هرچه گویدش فرمان کند
به فرمان او دل گروگان کند
شه تازیان چون به نان دست برد
سر کم خرد مهر او را سپرد
بدو گفت بنگر که از آرزوی
چه خواهی ؟ بگو با من ای نیک خوی
در این مقطع است که ابلیس با چاپلوسی ، باد غرور این سر بی خرد را می افزاید و از او اجازه میخواهد که افتخار بوسیدن شانه او را داشته باشد و این مغرور بی خرد هم ، نا آگاه از نیٌت باطنی او:
چو ضحٌاک بشنید گفتار اوی
نهانی ندانست بازار اوی
بدو گفت دارم من این کام تو
بلندی بگیرد از این نام تو
بفرمود تا دیو چون جفت او
همی بوسه داد از بر سفت او
ببوسید و شد بر زمین ناپدید
کس اندر جهان این شگفتی ندید
ابلیس به این ترفند، درد بی درمانی را در وجود ضحٌاک بنیاد می نهد:
دو مار سیه از دو کتفش برست
غمی گشت و از هر سویی چاره جست
سر انجام ببرید هر دو ز کفت
سزد گر بمانی ازین در شگفت
چو شاخ درخت آن دو مار سیاه
بر آمد دگر باره از کتف شاه
پزشکان فرزانه گرد آمدند
همه یک به یک داستان ها زدند
ز هر گونه نیرنگ ها ساختند
مر آن درد را چاره نشناختند
و آنگاه که همگان از درمان در می مانند :
بسان پزشکی پس ابلیس تفت
به فرزانگی نزد ضحٌاک رفت
بدو گفت کاین بودنی کار بود
بمان تا چه گردد، نباید درود
و برای تسکین درد، نه درمان بیماری، به او میگوید:
خورش ساز و آرامشان ده به خورد
نباید جز این چاره ای نیز کرد
به جز مغز مردم مده شان خورش
مگر خود بمیرند ازین پرورش

غرض نهایی ابلیس از این ترفند این است:
نگر تا که ابلیس ازین گفتگوی چه کرد و چه جست اندر این جستجوی
مگر تا یکی چاره سازد نهان که پردخته گردد ز مردم جهان
این همه پیش از آن روی میدهد که ضحٌاک بر تخت شاهی ایران نشانده شود. سواران و سران ایران نا آگاه از این همه دد منشی و بی آن که پرس و جویی کنند، به صرف آن که از خودکامگی جمشید به تنگ آمده اند :
سواران ایران همه شاه جوی نهادند یکسر به ضحٌاک روی
به شاهی بر او آفرین خواندند ورا شاه ایران زمین خواندند
کی اژدها فش بیامد چو باد به ایران زمین تاج بر سر نهاد
از ایران و از تازیان لشکری گزین کرد گرد از همه کشوری
سوی تخت جمشید بنهاد روی چو انگشتری کرد گیتی بر اوی
چو جمشید را بخت شد کندرو به تنگ اندر آمد جهاندار نو
برفت و بدو داد تخت و کلاه بزرگی و دیهیم و گنج و سپاه
چو صد سالش اندر جهان کس ندید بر او نام شاهی و او ناپدید

از این روایت می توان دریافت که جمشید صد سال پایانی عمر و پادشاهی خود را در آوارگی و گمنامی گذرانده است و سواران و سرداران ایران هم، با همه ی دژ خویی ها که از ضحٌاک می دیده اند از کرده پشیمان نشده و در پی یاری جمشید نبوده اند. از این رو:
صدم سال روزی به دریای چین پدید آمد آن شاه ناپاک دین
نهان گشته بود از بد اژدها نیامد به فرجام هم زو رها
چو ضحٌاکش آورد ناگه به چنگ یکایک ندادش زمانی درنگ
به ارٌش سراسر به دو نیم کرد جهان را از او پاک بی بیم کرد
شد آن تخت شاهی و آن دستگاه زمانه ربودش چو بیجاده کاه
ازو بیش بر تخت شاهی که بود بر آن رنج بردن چه آمدش سود

گذشته بر او سالیان هفتصد پدید آوریده همه نیک و بد

پایان کار این کامرواترین فرمانروای افسانه ای که آوازه شکوه و کامیابی هایش هنوزهم از پس آوار قرن ها زیر گنبد فلک پیچییده است ، گرچه غم انگیز و عبرت آموز است امٌا، پاد افره مردمی که قدر پانصد سال نیکی اورا نشناختند و به گناه صد سال منی کردن و سر کشی اورا وا گذاشتند و نادیده و نا شناخته به دامن آدمخواری بیگانه پناه بردند ، بسی غم انگیز تر و عبرت آموز تر است. از دانای توس بشنویم:
چو ضحٌاک شد بر جهان شهریار بر او سالیان انجمن شد هزار
چنان بد که هر شب دومرد جوان چه کهتر، چه از تخمه پهلوان
خورشگر ببردی به ایوان شاه همی ساختی راه درمان شاه
بکشتی و مغزش بپرداختی مر آن اژدها را خورش ساختی
سراسر زمانه بدو گشت باز بر آمد بر این روزگار دراز
نهان گشت کردار فرزانگان پراکنده شد کام دیوانگان
هنر خوار شد جادویی ارجمند نهان راستی، آشکارا گزند
شده بر بدی دست دیوان دراز به نیکی نرفتی سخن جز به راز
ندانست جز کژٌی آموختن جز از کشتن و غارت و سوختن
پس آیین ضحٌاک وارونه خوی چنان بد که چون می بدش آرزوی
کجا نامور دختری خوبروی به پرده درون بود بی گفت و گوی
پرستنده کرد یش بر پیش خویش نه بر رسم دین و نه بر رسم کیش