تاریخ روز پایان نظم شاهنامه

دکتر جلال خالقی مطلق
ویراستار شاهنامه و استاد دانشگاه هامبورگ

در پایان بیشتر دست نویس های کامل شاهنامه، روز پایان نظم پادشاهی یزدگرد سوم، روز ارد از اسفندارمذ یاد شده است. از آن جایی که این تاریخ روز در اکثر دست نویس ها در ارتباط با تاریخ سال پایان نظم شاهنامه آمده است، پس به احتمال بسیار تاریخ روز پایان نظم شاهنامه نیز هست. ولی از سوی دیگر چون در دست نویس های شاهنامه برای تاریخ سال پایان نظم کتاب دو تاریخ آمده، یکی سال ۳۸۴ هجری و دیگر سال ۴۰۰ هجری، (۱) از این رو روشن نیست که تاریخ روز ارد اسفندارمذ، یعنی ۲۵ اسفند، در اصل مربوط به سال پایان نخستین نظم شاهنامه، یعنی سال ۳۸۴ بوده، یا مربوط به سال پایان نهایی آن که سال ۴۰۰ هجری باشد. پاسخ به این پرسش موضوع این گفتار است. نخست نگاهی به دست نویس ها می‌اندازیم:

از میان پانزده دست نویس اساس تصحیح نگارنده، در ۱۰ دست نویس تاریخ ۲۵ اسفند با سال ۴۰۰ هجری مرتبط است. این دست نویس ها (۲) عبارتند از: ل (مورخ ۶۷۵ هجری)، س (۷۳۱)، لن (۷۳۳)، ق (۷۴۱)، ک (۷۵۲)، لی (۸۴۰)، و (۸۴۸)، لن (۲) (۸۴۹)، آ (۸۵۲) و ل (۲) (۸۹۱). ولی در میان دو بیتی که به ترتیب تاریخ روز و تاریخ سال را دارند، ۴۴ بیت فاصله افتاده است که در نتیجه ارتباط آنها از هم گُسسته و از اعتبار گزارش آن کاسته شده است. متن این دو بیت در این دست نویس ها چنین است:
سرآمد (س، لی: به سرشد) کنون قصه‌ یزدگرد
بــــــــــــــــــــــه ماه ســـــــــــــــــــــــــــــفندارمــــــــــــــــذ روز ارد (۳)
ز هــــــــــــــــــــــــــــجرت شده پــــــــــــــــــــــــنج هشتاد بار
بـــــــــــــــــــــــه نــــــــــــــــــــــــــــام جــــــــــــــــــــــــــــــــــــهانداور کـــــــــــــــــــــــــردگار

در مقابل در ۴ دست نویس تاریخ روز 25اسفند با سال ۳۸۴ هجری مرتبط است. این دست نویس ها عبارتند از: ق(۲) (۷۹۶)، ل (۳) (۸۴۱)، ب (894) وس (۲) (۹۰۳). ولی در این جا نیز در ق (۲) میان این دوبیت ۲۱ بیت فاصله افتاده و در نتیجه ارتباط آنها از هم بریده شده است. همچنین در ل (۳) بیت دوم دارای ضبطی به کلی متفاوت است:

سرآمد کنون قصه‌ی یزدگرد
به ماه سفندارمذ (ل(۳) – مه) روز ارد
زهجرت سه صد سال و هشتاد و چار
به نام جهانداور کردگار
ل (۳): زهجرت شده سیصد از روزگار
چو هشتاد و چار از برش برشمار

باقی می‌ماند دست نویس پ (۸۴۴) که بیت نخستین را اصلاً ندارد و در بیت دوم تاریخ ۳۸۴(: ز هجرت سه صد سال و هشتاد و چهار…) دارد. همچنین در ترجمه‌ عربی بنداری از مضمون بیت نخستین اثری نیست و او نیز تاریخ پایان شاهنامه را ۳۸۴ گزارش کرده است.

اکنون با در نظر گرفتن این که نه تنها اکثریت بزرگ دست نویس های اساس تصحیح ما، بلکه کُهن ترین و به نسبت معتبرترین آنها، تاریخ ۲۵ اسفند را در ارتباط با سال ۴۰۰ آورده‌اند، می‌توان گفت که به احتمال بسیار روز ۲۵ اسفند تاریخ پایان نهایی سرایش شاهنامه است. همچنین از آن جایی که بنداری قاعدتاً نباید بیت نخستین را که شامل گزارش تاریخ روز است، در ترجمه حذف کرده باشد، پس محتمل است که دست نویس اساس او نیز مانند دست نویس پ بیت نخستین را اصلاً نداشته که این خود می‌تواند تأییدی بر این باشد که شاعر بیت مربوط به تاریخ روز را در ارتباط با سال ۴۰۰ گفته بود و نه در ارتباط با سال ۳۸۴.

از سوی دیگر، اگر در این پژوهش به سراغ دست نویس های دیگری نیز برویم، ممکن است که حساب ما از نگاه شمار دست نویس هایی که یکی از دو تاریخ سال را دارند به هم بخورد. چنانکه برای مثال از میان دست نویس های دیگری که نگارنده معرفی کرده است، (۴) در ۱۰ دست نویس تاریخ ۲۵ اسفند در ارتباط با سال ۳۸۴ آمده است و در ۶ دست نویس در ارتباط با سال ۴۰۰. ولی با در نظر گرفتن این که این دست نویس ها از اعتبار کمتری برخوردارند و بیت دوم را نیز به چند ضبط گزارش کرده‌اند، (۵) تغییری در نتیجه گیری ما نمی‌دهد. در هر حال نظر تقی زاده که بیت گزارش تاریخ روز را با سال ۳۸۴ مرتبط می‌داند، (۶) به سبب عدم دسترسی او در آن زمان به دست نویس های ما و در نتیجه عدم شناخت درجۀ اعتبار آنها محتمل نیست.در این جا به این نکته نیز باید توجه بدهم که نه در اصالت بیت گزارش تاریخ روز جای گمانی است و نه در اصالت دو بیتی که در گزارش تاریخ سال آمده‌اند، جز این که در بیت گزارش تاریخ ۳۸۴، چنان که پیش از این اشاره شد، زیاد دست بُرده‌اند و در برخی از دست نویس ها بیت را (نه تاریخ را) به کلی عوض کرده‌اند. همچنین در برخی از دست نویس ها در این بخش پایان کتاب، بیت های الحاقی بسیاری چه از جاهای دیگر شاهنامه، چه از هجونامه و چه از ساخته‌های بیگانه افزوده‌اند. در اصالت بیت گزارش تاریخ روز، این نکته را نیز اضافه کنم که این بیت عیناً به همین گونه در لغت فرس در گواه ارد آمده است. با این حال تقی زاده که گویا توجهی به لغت فرس نداشته، به ویژه بیت گزارش تاریخ روز را، یکی هم به این دلیل که مصراع دوم آن دو بار دیگر هم عیناً در شاهنامه آمده است (۷) «مشکوک» می‌داند. ولی در شاهنامه موارد دیگری نیز که تمامی یک مصراع و گاه یک بیت چندبار در کتاب تکرار شده باشد باز هم هست، هر چند موارد اصیل آن که کار قلم های بیگانه نیست، بسیار اندک و در یک اثر پنجاه هزار بیتی اجتناب ناپذیر است. از سوی دیگر ایراد تقی زاده پرسش دیگری را مطرح می‌کند و آن این است که آیا تکرار مصراع «به ماه سفندارمذ روز ارد» در سه جای مختلف کتاب، دلیلی بر این نیست که ما در این جا با ضرورت وزن و قافیه یا تکرار فورمولی درحماسه سر وکار داریم و نه با گزارش یک تاریخ واقعی؟ گذشته از این سه مورد، در سه مورد دیگر نیز واژه‌ ارد با نام هایی چون سیاوخش گرد، شاپورگرد و یزدگرد قافیه شده است (۸) که باز می‌توان احتمال داد که در این موارد نیز ضرورت قافیه سبب کاربرد ارد شده باشد و نه تاریخ ۲۵ اسفند.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که فردوسی تنها شاعر نیست، بلکه مورخ نیز هست. از این رو گمان نمی‌رود که او به سبب ضرورت وزن و قافیه برای وقایع کتاب تاریخی از خود ساخته باشد و دست کم می‌توان احتمال داد یک موردی که شاعر از تاریخ روز پایان کتاب خود سخن می‌گوید، تاریخ به زیر چرخ وزن و قافیه نرفته باشد. همچنین این که شاعر پس از گزارش تاریخ روز، بلافاصله تاریخ سال را هم گزارش می‌کند، می‌تواند تأییدی بر درستی تاریخ روز باشد.

پی‌نوشت‌ها:
۱- اشاره تقی زاده به یک تاریخ دیگر، یعنی ۲۵ محرم ۳۸۹ (هزاره فردوسی: تهران ۱۳۶۲، ص ۱۰۴-۱۰۵)، گرفته از یک قطعه الحاقی است و به کلی بی اعتبار. نگاه کنید به توضیح نگارنده در: ایران نامه ۱۳۶۴/ ۲، ص ۲۳۳ به جلو.

۲- درباره مشخصات این دست نویس ها بنگرید به دفترهای شاهنامه، تصحیح نگارنده.

۳- ارد یک وامواژه پهلوی در فارسی است. در پهلوی ارد به زبر یکم[اَرد]، ولی در شاهنامه همه جا به زیر یکم [اِرد]به کار رفته است. مگر آن که بگوییم شاعر در این جا اختلاف حذو که در عیوب قافیه اقواء می‌نامند، روا داشته است.

۴- بنگرید به: ایران نامه ۱۳۶۴

۵- دو نمونه آن را در بالا دیدیم. در برخی دیگر از دست نویس ها این بیت به این صورت آمده است:
گذشته از آن سال سیصدشمار
برو بر فزون بود هشتاد و چار

۶- تقی زاده، همان جا، ص ۱۰۵. ولی او سپس به درستی توضیح داده است که تاریخ ۲۵ اسفند، در صورتی که آن را با سال ۴۰۰ مرتبط بدانیم، مطابق ۲۰ رجب و ۸ مارس (سال ۱۰۱۰) است و نولدکه (حماسه ملی ایران، ص ۲۵) سهواً آن را برابر ۲۵ فوریه گرفته است.

۷- یکی در این پادشاهی کیخسرو (چهارم ۳۰۴/ ۲۰۹۲):
همی رفت سوی سیاوخش گرد
به ماه سفندارمذ روز ارد
و دیگر در آغاز پادشاهی یزدگرد (چاپ مسکو ۹/ ۳۱۱/۱):
چو بگذشت زو شاه شد یزدگرد
به ماه سفندارمذ روز ارد

۸- شاهنامه، دوم ۳۱۵/ ۱۶۸۷؛ چاپ مسکو ۷/ ۱۹۸/ ۵۸ و ۷/ ۴۱۳/ ۱۹۱۶.