گفتار، اندر
فراهم آوردن
شــــــاهـــــــــــــــــــــــــــــــــــــنامه
فریدون جنیدی
انوشه روان، ابومنصور، محمد، پورِ عبدالرزاق، پورِ بابکِ خراسانی، فرمان به گردآوری شاهنامه داد.
پیران دانای ایران از چند شهر در توس گرد آمدند:
از هرات، پیر خراسان «ماخ»
از توس، موبد شادان پور بُرزین.
از نیشابور، موبد ماهوی خورشید، پور بهرام
از سیستان موبد یزدان داد، پور شاپور
و ابو مَنصور مَعَمری وزیر فرهیختۀ وی کارِ آن انجمن دانایان را سامان داد، و شاهنامه را که آنان از روی نَسک های گونه گون از پهلوی ترجمه کردند، در یک دفتر آرایش داد، و آن شاهنامه [که بجز پیشگفتارش به زمان ما نرسیده است] با نام شاهنامه ابومنصوری، در ایران پراکنده شد.
این کارِ بزرگ در سال ۳۴۶ کوچی در توس بپایان رسید .(۱)
به فرخی و خُجستگی و به شادی روان آن بزرگان بخشی از پیشگفتار همان نامه را که نوشتۀ ابومنصور مَعَمری است بخوانیم:
« … امیر ابومنصور عبدالرزاق مردی بود با فَرّ و خویشکام بود و با هنر و بزرگمنش بود، اندرکامروایی، و با دستگاهی تمام از پادشاهی و سازِ مهتران، و اندیشۀ بلند داشت، و نژادی بزرگ داشت بگوهر، و از تخم اسپهبدان ایران بود … پس دستور خویش ابو منصور معمرّی را بفرمود تا خداوندان کُتب را از دهقانان و فرزانگان و جهاندیدگان از شهرها بیاوردند، و چاکر او ابومنصور معمرّی به فرمان او نامه کرد و کس فرستاد بشهرهای خراسان و هشیاران از آنجا بیاورد، چون ماخ پیر خراسان(۲) از هری، و چون یزدان داد پسر شاپور از سیستان، و چون ماهوی خورشید پسر بهرام از نیشابور، و چون شادان پسر بُرزین از توس ، گِرد کرد و بنشاند به فراز آوردن این نامه های شاهان و کارنامه هاشان و زندگانی هر یک، از داد و بیداد و آشوب و جنگ و آیین، از کیومرس، نخستین کس(۳) که اندر جهان بود که آیین مردمی آورد، و مردمان را از جانوران جدا کرد تا یزدگرد شهریار که آخرِ کیان بود اندر ماه محرم و سال بر سیسد و چهل و شش از هجرت…»(۴)
این گفتار را فردوسی بدینسان ترجمه کرده است:
یکی پهلوان بود دهگان نژاد
دلیر و بزرگ و خِرَدمنــــــــــــــــد و راد
ز هر کشوری موبدی سالخورد
بیاورد و این نامه را گــــِـرد کـــــرد
پـــــــــــــژوهنـــــــــــــــدۀ روزگار نُخُست
گذشته سَخُن ها همه باز جُست
بپرسیدشان از نـــــــــــــــــــــــــــــژاد کیان
و زان نامــــــــــــــــداران و فـــــــــــــــــــــــرخ گُوان
که گیتی به آغاز چون داشتند
که ایدون به ما خوار بگذاشتند
چگونه؟ سرآمد به بد اختری
بر ایشان همه روز گُنـــــــــــد آوری
پرسشی که پس از این گفتار می آید چنین است که:
چرا فردوسی نام آن بزرگمردان را در شاهنامه نیاورده است؟
و پاسخ آن است که نام انوشه روان ابومنصور محمد بن عبدالرزاق توسی در آهنگِ سرودۀ شاهنامه نمی گنجد، و چون چنین است، از او با نام «پهلوانِ دهگان نژاد» و «دلیر و بزرگ و خردمند و راد» یاد کرد. پسان، چون نام او که، درفش خُجسته ی شاهنامه است در آهنگ گفتار شاهنامه نگنجید، به آزرم وی و ابومنصور معمرّی از یاد کردن نام دیگران نیز چشم پوشید، اما در میان داستانها، نام دو کس از آنان را نیز گنجانید، چنانکه از نام ماخ پیر خراسان یاد کردم.
در داستان آوردن کلیله و دمنه نیز ، سخن از «شادان بُرزین» می رود:
نگه کن که شادان بُرزین چه گفت
بدانگه که بگشاد راز، از نهفت
نام «یزدان داد» نیز در آهنگ گفتار شاهنامه نمی گنجد، زیرا که از سه آوای بلند برآمده است: یز- دان- داد که چنین نوشته می شود( – – -) باز آنکه آهنگ شاهنامه چنین است: ( .- – .- – .- – .- ) یا (تَ ناتن، تَ ناتن تَ ناتن، تنا).
ماهوی خورشید نیز چنین است( – – – – ) .
*
نمونه یی که در شاهنامه بدین گفتار نیرو می بخشد، نام بزرگمهر است که آن نیز چنین شنیده می شود:
( – – – ) و فردوسی بناچار همواره گونۀ تازی شدۀ آن را در سخن آورده است: بوذرجمهر که چنین شنیده می شود:
( – – . -) یا (نا تن تَ نا) که در سه جا از هر لتِ شاهنامه می گنجد!.
به روان و فروهر پاکِ همۀ آن بزرگمردان، درود و ستایش و آفرین باد که با مِهر به ایران و بزرگداشت نیاکان، کارنامه ی آن بزرگان را از خم و پیچ زمان، و از گردابها و توفانهای بیشمار جهان گذرانده ، بدست فرزندان ایران رساندند.
……………………………………..
- بنگرید به بیست مقالۀ قزوینی ، به اهتمام عباس اقبال، ۱۳۱۳، چاپخانۀ مجلس، رویه های ۱۱ تا ۱۷ و نیز رویۀ ۳۵
- در نمونه ها پسر خراسانی، پسر خانی، سرخانی، خراسانی آورده اند، اما درست پیر خراسان است، زیرا که فردوسی نیز در داستان بر تخت نشستن هرمز ، او را با نام پیر خراسان یاد می کند :
یکی پیر بُد مرزبان هری
جهان دیده و دیده از هر دری
جهاندیده و نام او بود ماخ
سخندان و با برگ و با بُرز و شاخ
چنین گفت پیر خراسان که شاه
…..
- در نمونه ها، از کی نخستین ، که از کی نخستین ، که آنکه نخستین، نخستین کیومرس.
- بیست مقالۀ قزوینی ، همان رویه های ۲۳ تا ۲۵